W ostatnich latach, na skutek dynamicznych i nieuniknionych zmian społecznych, których konsekwencją jest także wyższa liczba rozwodów, rozstań rodziców, pozostających w sui generis związkach partnerskich, jak też zwiększona liczba rodzin tzw. patchworkowych (ang. blended family) sprawiają, że obowiązujące prawo rodzinne (ustawa kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964r i inne akty prawne) nie nadąża za wskazanymi zmianami i wymaga szeregu modyfikacji.

W związku z powołaniem, na skutek rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 marca 2024r. w sprawie utworzenia, organizacji i trybu działania Komisji Kodyfikacji Prawa Rodzinnego ( Dz. U z dnia 12.03.2024r. poz. 349) Komisji Kodyfikacji Prawa Rodzinnego zwracamy się o uwzględnienie, w pracach Komisji, a następnie w toku procedury legislacyjnej poniższych postulatów, związanych z szeroko rozumianym dobrem dziecka, uwzględniającym także rozwiązania przyjęte w innych państwach Unii Europejskiej oraz dorobek doktryny i orzecznictwa, wiedze psychologiczną oraz postulaty i oczekiwania społeczne.

Niniejszym zwracamy się o uwzględnienie proponowanych postulatów, które po włączeniu do prac Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Rodzinnego, mogą zostać sformułowane w formie projektu zmiany aktów prawnych przez naszych ekspertów w osobach Sędziego Waldemara Żurka, Sędziego Anety Gintowt oraz adwokata dr Adama Gautier, którzy zadeklarowali pomoc w niniejszym zakresie i wyrazili zgodę na opracowanie projektów ustaw i włączenie ich do prac Komisji (zgodnie z § 10 ust.3 powołanego rozporządzenia). Wskazani eksperci posiadają długoletnie doświadczenie zawodowe, w tym w zakresie problematyki prawa rodzinnego i wysokie przygotowanie merytoryczne.

Z uwagi na szeroki zakres problemu, w niniejszym postulacie, zwracamy uwagę przede wszystkim na problematykę relacji rodzinnych przez pryzmat wiedzy prawnej i psychologicznej, władzy rodzicielskiej i kontaktów rodziców z dzieckiem, w tym w zakresie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej, także w formie tzw. władzy naprzemiennej, w celu uniknięcia i zareagowania ( w tym w formie prawnej) na problem alienacji rodzicielskiej.

Wierzymy, że uwzględnienie poniższych postulatów a następnie ich wprowadzenie w formie odpowiednich regulacji prawnych, przyczyni się do zwiększenia dbałości o szeroko rozumiane dobro dziecka i rodziny, w której to każde z rodziców winno mieć równe prawa do udziału w wychowaniu dziecka, a dziecko do kontaktów z rodzicami i zapewnienia poczucia stabilizacji, bezpieczeństwa oraz należytej opieki.

1. Wprowadzenie domniemanej pieczy wspólnej / ew. naprzemiennej rodziców nad dzieckiem:

W sytuacji rozstania rodziców dochodzi do nieuniknionej zmiany w funkcjonowaniu rodziny, która to zmiana niesie za sobą daleko idące konsekwencje prawne, psychiczne i fizyczne. Dorośli rodzice, opiekunowie dzieci, winni minimalizować negatywne konsekwencje rozstania i dążyć do jak najszerszego porozumienia, w celu zapewnienia dzieciom poczucia bezpieczeństwa.

W tym zakresie Państwo winno stworzyć warunki rodzicom, aby wobec braku lub obniżenia kompetencji rodzicielskiej (co jest sytuacją często przy konfliktach) mogli zwrócić się na wczesnym etapie konfliktu o rozwiązania ułatwiające zakończenie sporu (pomiędzy nimi) i kierowanie się głownie dobrem dziecka:

1. mediacja – poprzez profesjonalnych mediatorów

Obecnie obowiązujące uregulowania dotyczące mediacji mają zbyt ograniczony zasięg, mediacja nie jest jeszcze szeroko rozpowszechniona jako sposób rozwiazywania sporu i ogólnie dostępna, pomimo niewątpliwych sukcesów w rozwiązywaniu sporów. Winna być formą bardziej dostępną tak fizycznie (bliskość mediatorów i dofinasowanie ich pracy jako stałych jednostek przy Urzędach Miasta) jak też rozważenie mediacji jako wprowadzenie wyższych wymogów formalnych przed wszczęciem postępowania sadowego, które tylko z nazwy jest postępowaniem „nieprocesowym” bądź w ramach postępowania rozwodowego,

2. dostępność psychologów, pedagogów, lekarzy psychiatrów – weryfikowanych okresowo,

– w razie sporu między rodzicami co do kwestii związanych z miejscem pobytu oraz kontaktami – obowiązkowe badania psychologiczne lub psychiatryczne w trybie pilnym a nadto przyspieszone badanie kompetencji wychowawczych,

3. zastąpienie Opiniodawczych Zespołów Specjalistów Sądowych przy Sądach Okręgowych innymi zespołami biegłych powołanymi z profesjonalistów, powoływanych kadencyjnie, bądź ad hoc z uwagi na wysokie ryzyko tzw. wypalenia zawodowego, rutyny, przy uwzględnieniu zarzutów zgłaszanych do pracy powołanych zespołów i wyników kontroli w tym NIK,

4. rozwiązanie na nowo kwestii rozważenia uczestniczenia dzieci w procesie opiniowania, w szczególności, gdy głównym problemem są dorośli a nie dzieci (kwestia manipulacji dziećmi, lawirowanie dzieci pomiędzy oczekiwaniami rodziców itp.), przy uwzględnieniu wieku dziecka i jego predyspozycji psychofizycznych.

Dopiero po udostępnieniu rodzicom tzw. narzędzi miękkich rozwiązywania sporów można przejść do przepisów prawa.

Niewątpliwe postulowanie szerokiej ścieżki przedsądowej, mediacyjnej, ze wsparciem psychologicznym a w razie potrzeby psychiatrycznym, pozwoli na zweryfikowanie postaw rodzicielskich jak też ograniczeń rodzicielskich w postaci np. kryzysu adaptacyjnego na skutek zmiany sytuacji życiowej, konfliktu, czy też istniejących uzależnień, zaburzeń psychicznych, chorób psychicznych. Często dopiero wieloletnie procesy sądowe ujawniają powyższe głębokie problemy, utrudniające porozumienie.

Pomoc, wsparcie bądź diagnoza na wobec rodzica niewątpliwie pozwoli na wczesne rozpoznanie problemu i tym samym zastosowanie odpowiedniego rozwiązania (np. zobowiązanie rodzica do indywidualnej terapii, leczenia pod rygorem ograniczeń wynikających w kodeksu rodzinnego w zakresie władzy rodzicielskiej i kontaktów rodzica z dzieckiem).

Brak wnikliwości oraz odpowiednich narzędzi na etapie postępowania sądowego powoduje zastosowanie rozwiązań, które nie zmieniają sytuacji dziecka np. zobowiązywanie do terapii rodzinnej, która nie ma racji bytu przy istniejących uzależnianiach, zaburzeniach nie mówiąc o chorobach psychicznych i generuje dalszy konflikt.

Zgodnie z dyspozycją przepisu art. 93 § 1 k.r.o. zasadą jest, że władza rodzicielska przysługuje od narodzin dziecka obu rodzicom, natomiast jedynie w przypadkach szczególnie uzasadnionych może być ograniczona wobec jednego bądź obu rodziców.

Należy zwrócić uwagę, że kontakty rodzica z dzieckiem nie są traktowane jako element władzy rodzicielskiej (oddział 2 władza rodzicielska art. 92-112 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, oddział 3 kontakty z dzieckiem art. 113 – 113 (6) kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zatem, zgodnie z założeniem ustawodawcy, zasadą która winna być podkreślana, winna być władza wspólna obojga rodziców ( z zastrzeżeniami, dotyczącymi szeroko rozumianego stanu zdrowia rodziców, który – jak wynika z praktyki – jest bagatelizowany, w tym w postępowaniach przed sądem) a jak wynika z praktyki nie jest tak traktowana. Mimo zapisu, iż jedynie w przypadkach szczególnie uzasadnionych może być ograniczona wobec jednego bądź obu rodziców zasadą jest jej ograniczanie w przypadku sytuacji konfliktowej pomiędzy rodzicami (często bez wchodzenia w przyczyny konfliktu, problemu ).

Wbrew powyższemu zasadą stało się, że w momencie wystąpienia konfliktu pomiędzy rodzicami to rodzic np. opuszczający wspólne gospodarstwo domowe, w wyniku wejścia w stan separacji faktycznej, jest w sposób oczywisty zależny od woli drugiego rodzica, przy którym dziecko fizycznie zostaje czy jego kontakty z dzieckiem będą się odbywały, czy nie będą mu przysługiwały, np. do momentu wydania stosownego zabezpieczenia.

Dlatego taki nacisk położono, na początku postulatów, na rozwiązanie, przede wszystkim konfliktu pomiędzy rodzicami i wzmocnienie rozwiązań prowadzących do ugodowego rozwiązania sporów. Istotne jest przecież to, że do momentu rozstania rodziców władza rodzicielska nad dzieckiem była możliwa do realizacji wspólnie a kontakt z dzieckiem mieli oboje rodzice.

Niewątpliwie rolą sądów, na obecnym etapie, winno być ustalenie, jaka sytuacja wpłynęła na zmianę relacji rodzic – dziecko po rozstaniu i czy dziecko nie jest instrumentalnie wykorzystywane przez rodziców w sprawie rozwodowej:

– co do winy w rozpadzie małżeństwa (nawet po nieprawdziwe oskarżenia o znęcanie się nad rodziną, molestowanie seksualne itp.). Winna ulec zbadaniu zależność złożonych zawiadomień w tym zakresie a rzeczywiste stwierdzenie winy w tym zakresie,

– co do wysokości żądań alimentacyjnych (konflikt pomiędzy rodzicami i brak kontaktu z dzieckiem – bez względu na przyczyny przekłada się na wyższe alimenty od rodzica nie mieszkającego na co dzień z dzieckiem,

– do zabezpieczeń udzielanych w trybie art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który jest nadużywany i bezrefleksyjnie stosowany wbrew jego pierwotnemu założeniu i winien ulec zmianie.

Powyższe niewątpliwie wiąże się z postulatami zmiany w zakresie przepisów kodeksu cywilnego, co do orzekania o winie w rozpadzie małżeństwa oraz o alimentach dla tzw. małżonka „niewinnego”. Od dłuższego czasu postuluje się dokonanie zmian w tym zakresie, które to uregulowania mają bezpośrednie, negatywne przełożenie na sytuację małoletnich dzieci podczas rozwodu i ich alienację od rodzica z powodów jak powyżej.

Jak do tej pory próby usankcjonowania opieki naprzemiennej pomiędzy rodzicami nie przyjęły się i należy przyczyn szukać właśnie w tych opresyjnych rozwiązaniach ustawodawczych, gdy jednemu z rodziców bardziej „opłaca się” pod względem finansowym nie godzić się na opiekę wspólną (nie bez znaczenia są także dyskusyjne skutki przewidziane w innych ustawach jak np. korzystanie z ulgi na dzieci przy rozliczeniu podatku, pobór świadczeń itp.). Powyższe zapisy przy normalnie funkcjonującej rodzinie, bez wskazanych powyżej ograniczeń, nie sprzyjają sytuacji bezkonfliktowej pomiędzy rodzicami i nie zachęcają do wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej, a raczej służą wykorzystywaniu systemu.

Wobec powyższego ograniczenie władzy rodzicielskiej winno być zarezerwowane jedynie w sytuacji zagrożenia dobra dziecka przez rodzica, jak przewiduje przepis art. 109 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rozważyć należy zmianę dotychczasowego brzemienia art.107 , który stał się podstawą ograniczenia władzy rodzicielskiej, bez tzw. zawinienia drugiego rodzica a tylko wobec „braku porozumienia” (vide uwagi poczynione powyższej):

§  1. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom żyjącym w rozłączeniu, sąd opiekuńczy może ze względu na dobro dziecka określić sposób jej wykonywania i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Sąd pozostawia władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeżeli przedstawili zgodne z dobrem dziecka pisemne porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem. Rodzeństwo powinno wychowywać się wspólnie, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia.

§  2. W braku porozumienia, o którym mowa w § 1, sąd, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem. Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia.

§  3. Na zgodny wniosek stron sąd nie orzeka o utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem.

2. Wprowadzenie tabel alimentacyjnych

Z uwagi na wskazane powyżej problemy i wykorzystywanie sytuacji rodzicielskiej, w celach finansowych, postuluje się takie uregulowanie obowiązku alimentacyjnego rodziców wobec dzieci, który zawierałby obiektywne kryteria w zakresie „zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych dzieci”. Każde dziecko winno mieć zapewnione środki minimalne na jego utrzymanie, a rozbieżność w wysokości świadczeń alimentacyjnych jest tak wysoka, że przyczynia się do ogromnych dysproporcji w tym zakresie i nadużywania w szczególności przepisu art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz orzekanie zabezpieczeń alimentacyjnych bez względu na przesłanki.

Problem świadczeń alimentacyjnych niewątpliwie przekracza ramy niniejszego projektu i wymaga szerszego opracowania z uwzględnieniem statystyk sądowych i analizy orzeczeń sądów powszechnych wraz uzasadnieniami.

3. Zapobieganie alienacji rodzicielskiej i sankcjonowanie utrudniania kontaktów rodzica z dzieckiem

Obecnie mamy do czynienia ze stanem, w którym to jeden rodzic może mieć znacząco utrudniane kontakty z małoletnimi dziećmi, jak wspomniano powyższej do czasu otrzymania postanowienia o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem, a także nawet pomimo wydania przez Sąd postanowienia o zabezpieczeniu kontaktów , poprzez działanie zarówno drugiego rodzica, jak i innych osób.

Niewątpliwie winien ulec zmianie sposób sankcjonowania wykonania orzeczeń sądu, przy jednoczesnym uwzględnieniu okoliczności tego stanu rzeczy, jak też edukowanie społeczeństwa w zakresie negatywnych skutków takich działań. Nie mamy tu na względzie sytuacji, gdy takie zachowania są uzasadnione dobrem dziecka i służą jego dobry z uwagi np. na opieszałość wymiaru sprawiedliwości. Winny być podkreślane skutki psychologiczne i społeczne takich działań a zmiana przepisów poprzedzona analizą stanów faktycznych i prawnych.

4. Wprowadzenie podstawy wymiaru kontaktów

Jak zostało już podniesione, w braku porozumienia stron, ustalenie kontaktów rodzica z dzieckiem odbywa się na podstawie arbitralnej decyzji Sądu, często także w oparciu o opinie Opiniodawczych Zespołów Specjalistów Sądowych (do których są znaczne zastrzeżenia i wielomiesięczne terminy oczekiwania na opinię).

Dyskusyjne jest przeprowadzenie badań w sposób dotychczasowy, z uwzględnieniem obowiązkowego badania małoletnich dzieci, dla których ten typ badania często bywa niezrozumiały i potęguje konflikt pomiędzy rodzicami oraz obawy dziecka, co do jego bezpieczeństwa. Opinie często bywają tendencyjne, a Sądy w sposób nieprawidłowy przerzucają na biegłych decyzje w zakresie np. częstotliwości kontaktów. Opinie wykonywane są bez niezbędnej wnikliwości i bez znajomości stanu sprawy – akt a często też bez znajomości sytuacji rodzinnej i istniejących ograniczeń po stronie rodziców.

Kontakty rodzica z dzieckiem powinny być zasadą i winny być ustalane w zależności od wieku dziecka oraz umożliwiać utrzymanie więzi z drugim rodzicem, przy jednoczesnym zapewnieniu bezpieczeństwa tych więzi.

Mimo, iż obecnie przewidziana jest możliwość kuratora sądowego podczas kontaktów rodzica z dzieckiem, nie jest to jednak powszechnie stosowane z uwagi na ograniczenia finansowe. Mało którego rodzica stać na taką formę kontaktów (koszty której ponosi rodzic), a udział kuratora ma zabezpieczać prawidłowy przebieg kontaktu, zgodnie z dobrem dziecka. Należy rozważyć udział kuratora w wypełnienia kontaktów rodzica z małoletnim, jak również w celu przeciwdziałania wszelkim przejawom alienacji rodzicielskiej bądź innej osoby dającej gwarancję zapewnienia dobra dziecka. Niniejszy środek ma służyć zabezpieczeniu kontaktów, jak i ogólnego budowania relacji rodzica z małoletnim dzieckiem, a nie przyczynić się do sankcjonowania postawy drugiego rodzica.

5. Uregulowanie formy i sposobu odbierania dziecka w celu wykonania kontaktów

W obecnym stanie prawnym, Sąd w sposób arbitralnie może dokonać sposobu, w jaki to dziecko będzie odbierane przez rodzica celem odbycia kontaktów. Należy rozważyć ustalenie tego w sposób przejrzysty i uniwersalny, w tym poprzez obowiązek np. solidarnego ponoszenia kosztów dowożenia dziecka do miejsca odebrania przez rodziców. Jednocześnie właściwym byłoby, ażeby wskazać, iż dziecko może być odebrane w miejscu publicznym, w szczególności, jeżeli rodzic u którego dziecko zamieszkuje dążył do ograniczenia kontaktów i umożliwienia ich właściwego, niezakłóconego przebiegu.

6. Przeciwdziałanie traumatyzacji małoletnich w wyniku odebrania pieczy rodzicielskiej

Doniesienia prasowe dotyczące odbierania dzieci z miejsca zamieszkania, które jest wynikiem orzeczenia sądowego o zmianie pieczy rodzicielskiej, wskazują, że jest to dokonywane raptownie i bez uprzedniego przygotowania.

W związku z powyższym należy wprowadzić odpowiednie rozwiązania legislacyjne, które zobowiązywałyby rodzica przejmującego pieczę nad małoletnim, jak i rodzica oddającego pieczę do stawiennictwa w ośrodku pomocy społecznej bądź siedzibie innego organu gminnego powołanego do ochrony rodziny, celem spokojnego przekazania małoletniego w asyście specjalistów, jak i psychologów.

7. Możliwość polubownego przeprowadzania postępowania rozwodowego

W przypadku, kiedy to strony postępowania rozwodowego są zgodne co do kwestii ustanowienia pieczy nad małoletnimi dziećmi, kontaktów, a także wnoszę o zgodne rozwiązanie małżeństwa należy podnieś, że w celu odciążenia Sądów właściwym będzie umożliwienie stronom przeprowadzenie postępowania rozwodowego przed notariuszem, który poświadczy składane przez nich zgodnie oświadczenia co do woli rozwiązania związku małżeńskiego. W takim przypadku, Sądy będą mogły zostać odciążone od spraw, gdzie ingerencja Państwa nie jest niezbędna. Niemniej jednak jak podniesiono powyżej to kwestia spraw tzw. „spornych”, wygenerowanych przez określone ustawą kwestie winna być przedmiotem prac ustawodawczych (zniesienie kwestii orzekania o winie rozpadzie małżeństwa oraz dostosowanie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do zmian społecznych).

Podsumowując, w niniejszych postulatach wnosimy o wprowadzenie powszechnie obowiązującej w Krajach Unii Europejskiej zasady dobra dziecka, z uwzględnieniem do prawa do życia w szeroko rozumianej rodzinie, w której dziecko ma gwarancję poszanowania jego praw oraz prawidłowych warunków do jego rozwoju, jak pozostali członkowie rodziny.

Realizacja niniejszych postulatów jest niezbędna i konieczna do właściwego budowania więzi rodzicielskiej.

     Biuro Prasowe Protestu / Kontakt strajkojcowonline@gmail.com